Trong kho tàng dược liệu của Y học cổ truyền, cây chỉ thiên là một vị thuốc nam quen thuộc, được sử dụng trong nhiều bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm họng, viêm amidan có đờm, cảm sốt và một số chứng viêm nhiễm khác.
Trong kho tàng dược liệu của Y học cổ truyền, cây chỉ thiên là một vị thuốc nam quen thuộc, được sử dụng trong nhiều bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm họng, viêm amidan có đờm, cảm sốt và một số chứng viêm nhiễm khác.
Cây chỉ thiên còn được gọi bằng nhiều tên dân gian như cây thổi lửa, co tát nai, cỏ lưỡi mèo. Tên khoa học của cây là Elephantopus scaber L., thuộc họ Cúc (Asteraceae). Đây là loại cây cỏ mọc hoang khá phổ biến ở nhiều vùng.
Về hình thái, cây có chiều cao trung bình từ 20–50cm, thân chia nhiều cành và gần như không có lá trên thân, bề mặt thường có lông mịn. Lá chủ yếu mọc ở gốc, xếp thành hình hoa thị sát mặt đất. Phiến lá dài khoảng 6–12cm, rộng 3–5cm, đầu lá tù, mép có răng cưa nhỏ, hai mặt phủ lông trắng, nổi rõ ở phần gân.
Hoa chỉ thiên mọc thành cụm dạng xim hoặc ngù, mỗi cụm thường có vài hoa nhỏ màu tím hoặc tím hồng. Quả có dạng hình thoi, thuộc loại quả bế với nhiều cạnh lồi. Cây ra quả chủ yếu từ đầu năm đến khoảng tháng 8. Trong Y học cổ truyền, hầu hết các bộ phận của cây chỉ thiên đều có thể dùng làm thuốc, thu hái quanh năm, dùng tươi hoặc phơi sấy khô.
Bên cạnh đó, theo chia sẻ của bác sĩ, giảng viên Cao đẳng Dược Sài Gòn cho thấy dược liệu này chứa các hợp chất như elephantopin, elephantin, isodeoxyelephantopin, lupeol acetat… là những hoạt chất sinh học đáng chú ý.
Theo tài liệu Y học cổ truyền, chỉ thiên có tính mát, vị đắng, thường quy vào kinh phế và tỳ. Tác dụng chính là thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, lợi tiểu. Dược liệu này thường được dùng trong các trường hợp:
Trong nhiều nền y học truyền thống châu Á, chỉ thiên cũng được dùng khá rộng rãi. Y học cổ truyền Ấn Độ sử dụng nước sắc lá và rễ để hỗ trợ giảm đau, trị tiêu chảy, kiết lỵ, đau dạ dày. Tại một số nước Đông Nam Á, cây còn được dùng với mục đích hạ sốt, lợi tiểu và làm dịu da.
Giảng viên Cao đẳng Y học cổ truyền, Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn chia sẻ cây chỉ thiên thường được phối hợp với các dược liệu khác để tăng hiệu quả, thường được sử dụng trong các bài thuốc như:
Bài thuốc hỗ trợ cảm phong nhiệt
Dùng chỉ thiên tươi kết hợp lá cối xay, cam thảo đất, bạc hà và vài lát gừng tươi. Các vị rửa sạch, sắc nước uống trong ngày. Bài thuốc thường dùng khi có biểu hiện sốt, đau đầu, khát nước, rêu lưỡi vàng mỏng.
Bài thuốc trị cảm nắng, sốt nóng
Kết hợp chỉ thiên với rau má, sắn dây, lá chanh, cam thảo đất. Có thể gia thêm lá tre khi ra nhiều mồ hôi. Sắc lấy nước uống nguội giúp thanh nhiệt.
Bài thuốc hỗ trợ viêm họng, viêm amidan
Dùng khoảng 50g chỉ thiên tươi, sắc nước uống trong ngày, dùng liên tục vài ngày. Đây là ứng dụng khá phổ biến của cây chỉ thiên trong Y học cổ truyền khi gặp tình trạng viêm họng có đờm.
Bài thuốc hỗ trợ ho
Phối hợp chỉ thiên với cải trời, lá bưởi, cam thảo đất, rễ tranh, đậu xanh, vỏ quýt, gừng và chanh. Sắc uống 2 lần mỗi ngày khi còn ấm.
Bài thuốc dùng trong viêm xoang
Chỉ thiên khô sắc cùng hạt và vỏ núc nác, uống trong ngày. Bài thuốc dân gian này được dùng với mục đích hỗ trợ giảm triệu chứng.
Thảo dược tự nhiên thường cho tác dụng chậm, cần dùng đúng liều và đủ thời gian. Việc tự ý phối hợp hoặc dùng liều cao có thể gây tác dụng không mong muốn. Vì vậy, trước khi áp dụng các bài thuốc từ cây chỉ thiên hoặc bất kỳ dược liệu nào của Y học cổ truyền, người dùng nên tham khảo ý kiến thầy thuốc hoặc người có chuyên môn để bảo đảm an toàn.
