Cây cò ke có tác dụng chữa bệnh như nào trong Y học cổ truyền?

Cây cò ke còn được gọi bằng nhiều tên khác như bung lai, chua ke, don sai, bố trà diệp hay dan ke… tùy từng vùng miền. Tên khoa học của loài cây này là Grewia paniculata, thuộc họ Đay.

Cò ke là cây thân gỗ, có chiều cao trung bình từ vài mét đến hơn 10 mét nếu sinh trưởng trong điều kiện thuận lợi. Một số đặc điểm nổi bật giúp nhận biết cây gồm:

Lá: Hình giáo ngược, dài khoảng 10–15cm, rộng 4–6cm. Mặt trên lá có lớp lông mềm hình sao ngắn. Phiến lá có thể nhọn đột ngột hoặc hơi lõm tạo thành hai thùy. Cuống lá khá to và dài, nổi rõ 3 gân chính ở gốc lá.

Hoa: Mọc thành chùm, màu trắng ngà, có lông mịn. Hoa thường nở rộ từ tháng 4 đến tháng 8.

Quả: Hình trứng, màu đen khi chín, có lông và chia thớ nhẹ, bên trong chứa một hạt.

Cây cò ke phân bố chủ yếu ở khu vực Trung Quốc và Đông Nam Á. Tại Việt Nam, loài cây này xuất hiện khá nhiều ở các tỉnh phía Nam, mọc tự nhiên ở rừng thứ sinh, ven đường hoặc bìa rừng. Nhờ khả năng thích nghi tốt, cây phát triển quanh năm và dễ thu hái.

Theo giảng viên Cao đẳng ngành Dược Sài Gòn cho biết, trong thân gỗ cây cò ke có chứa hoạt chất aceton cùng một số hợp chất tự nhiên khác. Nhiều người thắc mắc cây cò ke trị bệnh gì và liệu có thực sự hiệu quả như lời truyền miệng. Theo quan điểm của Y học cổ truyền, cây cò ke có tính bình, vị hơi chua và chát. Dược liệu này có công năng thanh nhiệt, giải độc, tiêu thực, trừ chướng và hỗ trợ điều hòa tiêu hóa.

Dưới đây là một số công dụng của cò kẻ được giảng viên Cao đẳng Y học cổ truyền, Trường Cao đẳng Y Dược Sài Gòn chia sẻ như sau:

1. Hỗ trợ điều trị rối loạn tiêu hóa

Quả cò ke có thể ăn trực tiếp (bỏ hạt), giúp kích thích tiêu hóa, giảm đầy hơi, khó tiêu. Trong dân gian, rễ cây được sắc nước uống để hỗ trợ cải thiện tình trạng đau bụng, tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.

2. Giảm ho và hỗ trợ điều trị sốt rét

Rễ cây cò ke được cho là có tác dụng giảm ho, làm dịu cổ họng. Ngoài ra, một số bài thuốc cổ còn sử dụng rễ cây để hỗ trợ giảm triệu chứng sốt rét.

3. Thanh nhiệt, giải độc

Theo kinh nghiệm dân gian, nước sắc từ rễ cò ke có thể dùng trong các trường hợp viêm gan, vàng da, cổ trướng hoặc hỗ trợ giải độc khi bị côn trùng, rắn cắn (chỉ mang tính hỗ trợ ban đầu).

4. Điều trị ghẻ ngứa, bệnh ngoài da

Lá cò ke phơi khô tán bột có thể dùng rắc lên vùng da bị ghẻ. Ngoài ra, nước sắc lá còn được dùng để rửa vết thương, giúp sát khuẩn và làm khô bề mặt da.

5. Hỗ trợ thấp khớp và đau nhức

Vỏ rễ cây cò ke được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ điều trị thấp khớp, giảm đau nhức xương khớp.

Trong kho tàng Y học cổ truyền, cây cò ke được ứng dụng qua nhiều bài thuốc đơn giản:

Bài thuốc chữa cảm lạnh, rối loạn tiêu hóa

Dùng 15–30g rễ cò ke sắc với nước uống trong ngày thay trà. Bài thuốc này được cho là giúp thanh nhiệt, tiêu sưng, hỗ trợ giảm đau đầu, cải thiện chức năng tiêu hóa.

Bài thuốc trị giun sán ở trẻ em

Lá cò ke sấy khô trên than củi, sau đó sắc lấy nước cho trẻ uống. Cách này được lưu truyền nhằm hỗ trợ tẩy giun tự nhiên.

Bài thuốc hỗ trợ điều trị thương hàn, ghẻ ngứa

Lá cò ke đem sắc nước rửa ngoài da hoặc uống theo liều lượng thích hợp để hỗ trợ cải thiện triệu chứng.

Bài thuốc cầm máu

Vỏ thân cây phơi khô, tán bột rồi rắc trực tiếp lên vết thương hở để giúp cầm máu nhanh.

Rửa vết thương khi gãy xương

Dùng nước sắc từ lá và vỏ cây để rửa vết thương ngoài da, hỗ trợ sát khuẩn.

Mặc dù cây cò ke có nhiều công dụng được truyền lại trong dân gian, nhưng phần lớn các bài thuốc đều dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng hiện đại chứng minh hiệu quả tuyệt đối.