Methylene blue – hay còn gọi là xanh methylen – là một trong những hoạt chất hiếm hoi vừa mang giá trị lịch sử vừa giữ vai trò quan trọng trong y học hiện đại. Từ một chất nhuộm hóa học, methylene blue đã được ứng dụng rộng rãi trong điều trị, chẩn đoán và nghiên cứu y sinh.
Methylene blue là một hợp chất thuộc nhóm thiazine, có đặc tính oxy hóa – khử rõ rệt. Trong y khoa, hoạt chất này được sử dụng như một thuốc giải độc và thuốc điều trị đặc hiệu trong một số tình trạng rối loạn huyết học. Dạng dùng phổ biến nhất là dung dịch tiêm tĩnh mạch, ngoài ra còn có dạng bôi ngoài da hoặc dùng làm chất nhuộm trong chẩn đoán.
Màu xanh đậm đặc trưng của methylene blue xuất phát từ cấu trúc phân tử phản xạ ánh sáng, giúp thuốc dễ nhận biết trong thực hành lâm sàng. Đây cũng là lý do hoạt chất này được sử dụng rộng rãi trong xét nghiệm, phẫu thuật và nghiên cứu mô học.
Methylene blue có vai trò đặc biệt trong điều trị methemoglobin huyết – một tình trạng khiến hemoglobin mất khả năng vận chuyển oxy, dẫn đến tím tái và thiếu oxy mô. Ở liều điều trị phù hợp, thuốc giúp chuyển methemoglobin trở lại dạng hemoglobin bình thường, từ đó cải thiện khả năng vận chuyển oxy trong máu.
Tuy nhiên, cơ chế này mang tính hai mặt. Khi sử dụng liều cao hoặc không đúng chỉ định, methylene blue có thể gây tác dụng ngược, làm tăng methemoglobin và khiến tình trạng thiếu oxy trở nên nghiêm trọng hơn. Đây là điểm then chốt được nhấn mạnh trong đào tạo Dược học và Cao đẳng Y sĩ đa khoa, nhằm tránh sai sót nguy hiểm trong thực hành.
Ngoài ra, methylene blue còn được sử dụng trong xử trí ngộ độc cyanid. Thuốc tạo ra dạng hemoglobin có khả năng gắn với cyanid, làm giảm độc tính của chất này và bảo vệ các cơ quan quan trọng như tim và não khỏi tổn thương nghiêm trọng.
Trong thực hành lâm sàng, methylene blue được chỉ định chủ yếu để điều trị methemoglobin huyết mắc phải do thuốc hoặc hóa chất. Thuốc cũng được sử dụng trong một số trường hợp ngộ độc cyanid, nitrat hoặc nitroprusiat gây rối loạn vận chuyển oxy trong máu.
Ngoài tác dụng toàn thân, methylene blue còn được dùng tại chỗ nhờ đặc tính sát khuẩn nhẹ, hỗ trợ điều trị viêm nhiễm đường tiết niệu, niêm mạc sinh dục và một số tổn thương da nhiễm trùng. Trong chẩn đoán, thuốc đóng vai trò chất nhuộm giúp xác định vi khuẩn, theo dõi lỗ dò hoặc hỗ trợ phẫu thuật ở các ca bệnh phức tạp.
Một số nghiên cứu gần đây còn đề cập đến khả năng hỗ trợ điều trị rối loạn thần kinh, trong đó có bệnh Alzheimer, tuy nhiên các ứng dụng này vẫn cần thêm bằng chứng khoa học và chưa được sử dụng rộng rãi trong phác đồ chuẩn.
Sau khi vào cơ thể, methylene blue được hấp thu và phân bố nhanh tại các mô, liên kết chặt với protein huyết tương. Tại mô, thuốc bị khử thành dạng leucomethylene blue, góp phần kéo dài thời gian tác dụng. Hoạt chất được thải trừ chủ yếu qua phân và mật, với thời gian bán thải dao động từ vài giờ đến hơn một ngày tùy đường dùng và thể trạng người bệnh.
Những đặc điểm này đòi hỏi người kê đơn phải cân nhắc kỹ liều lượng, đặc biệt ở người bệnh suy gan, suy thận hoặc có bệnh lý nền phức tạp.
Methylene blue chống chỉ định tuyệt đối ở người thiếu men G6PD do nguy cơ tan máu cấp. Thuốc cũng không được sử dụng cho người suy thận nặng, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú nếu không có chỉ định chuyên khoa. Việc tiêm thuốc vào ống tủy sống bị nghiêm cấm vì có thể gây tổn thương nghiêm trọng hệ thần kinh.
Trong thực hành, Y sĩ đa khoa và nhân viên y tế tuyến cơ sở cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận người bệnh có tiền sử thiếu men G6PD hoặc rối loạn huyết học.
Một số người bệnh có thể gặp tình trạng thiếu máu, tan máu, buồn nôn, chóng mặt hoặc tăng huyết áp sau khi sử dụng methylene blue. Các phản ứng nghiêm trọng trên hệ thần kinh trung ương có thể xảy ra nếu dùng thuốc không đúng chỉ định hoặc phối hợp tùy tiện với các thuốc khác.
Do đó, việc khai thác tiền sử dùng thuốc và theo dõi sát người bệnh là yêu cầu bắt buộc trong mọi chỉ định sử dụng methylene blue.
Theo giảng viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn: “Methylene blue là thuốc đặc hiệu, có giá trị cao trong một số tình huống cấp cứu nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu sử dụng sai. Việc đào tạo bài bản cho sinh viên ngành Dược, Cao đẳng Y và Y sĩ đa khoa về cơ chế, liều dùng và chống chỉ định của thuốc là yếu tố then chốt nhằm đảm bảo an toàn cho người bệnh”.
Methylene blue không chỉ là một chất nhuộm thông thường mà là thuốc có vai trò quan trọng trong điều trị methemoglobin huyết và một số tình trạng ngộ độc nguy hiểm. Tuy nhiên, đây là thuốc kê đơn, đòi hỏi sự hiểu biết sâu về Dược học và kinh nghiệm lâm sàng khi sử dụng.
Đối với đội ngũ nhân lực y tế tương lai được đào tạo tại các trường Cao đẳng Y, Cao đẳng Y sĩ đa khoa và ngành Dược, việc nắm vững kiến thức về methylene blue là nền tảng quan trọng để thực hành an toàn, hiệu quả và góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
*LƯU Ý: Bài viết mang tính tham khảo, phục vụ mục đích học tập của sinh viên Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn và không có giá trị thay thế ý kiến tư vấn y khoa chuyên môn.
