Vỡ tĩnh mạch thực quản là tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời. Việc nhận diện dấu hiệu, hiểu nguyên nhân và tuân thủ phác đồ điều trị đóng vai trò quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng và tái phát.
Vỡ tĩnh mạch thực quản (giãn vỡ tĩnh mạch thực quản) xảy ra khi các tĩnh mạch ở đoạn thực quản dưới bị giãn quá mức và vỡ, gây xuất huyết ồ ạt. Đây là nguyên nhân phổ biến thứ ba gây chảy máu tiêu hóa trên, chỉ sau loét tá tràng và loét dạ dày. Phần lớn trường hợp liên quan đến tăng áp lực tĩnh mạch cửa, đặc biệt ở bệnh nhân xơ gan.
Tình trạng này là cấp cứu tiêu hóa khẩn cấp. Người bệnh có thể mất một lượng máu lớn trong thời gian ngắn, dẫn đến tụt huyết áp, sốc mất máu, suy đa cơ quan và tử vong. Ngay cả khi đã cầm máu, nguy cơ tái xuất huyết vẫn cao nếu nguyên nhân nền — chủ yếu là xơ gan — không được kiểm soát.
Giảng viên Cao đẳng Dược Sài Gòn nhận định rằng: “Vỡ tĩnh mạch thực quản có tỷ lệ tử vong cao, nhất là ở bệnh nhân xơ gan tiến triển. Việc đưa người bệnh đến bệnh viện càng sớm càng cải thiện đáng kể khả năng sống sót”.
Người bệnh cần được xử trí ngay nhằm cầm máu và ổn định huyết động. Sau đó, bác sĩ tiến hành nội soi can thiệp để kiểm soát điểm chảy máu. Tình huống cần cấp cứu bao gồm nôn ra máu đỏ tươi, đi ngoài phân đen, hạ huyết áp, nhịp tim nhanh và dấu hiệu thiếu máu.
Nội soi giúp xác định vị trí chảy máu và xử trí bằng thắt tĩnh mạch thực quản hoặc tiêm xơ. Thắt bằng dây cao su giúp ngăn dòng máu đến tĩnh mạch giãn, trong khi tiêm xơ gây co mạch và tạo điều kiện hình thành cục máu đông tại vị trí vỡ.
Thuốc co mạch như octreotide hoặc vapreotide được sử dụng để giảm áp lực dòng máu vào tĩnh mạch cửa. Thuốc chẹn beta góp phần hạ áp lực tĩnh mạch cửa nhằm hạn chế tái xuất huyết. Kháng sinh dự phòng được chỉ định để giảm nguy cơ nhiễm trùng, đặc biệt ở bệnh nhân xơ gan.
Trong trường hợp nội soi thất bại hoặc bị trì hoãn, bác sĩ có thể chèn bóng tạm thời bằng ống Sengstaken–Blakemore hoặc Minnesota nhằm tạo áp lực cầm máu.
Với những trường hợp tăng áp lực tĩnh mạch cửa nặng, thủ thuật TIPS giúp tạo đường dẫn máu mới, giảm áp lực và hỗ trợ cầm máu. Tuy nhiên, TIPS có thể gây biến chứng não gan, vì vậy chỉ được chỉ định khi cần thiết.
Theo các chuyên gia Cao đẳng Y sĩ đa khoa, ở bệnh nhân xơ gan nặng hoặc tái xuất huyết nhiều lần, ghép gan là lựa chọn lâu dài nhưng tiềm ẩn rủi ro cao.
Tăng áp lực tĩnh mạch cửa là nguyên nhân quan trọng nhất, thường xuất hiện ở người mắc xơ gan. Khi dòng máu qua gan bị cản trở, máu buộc phải chuyển hướng sang hệ tĩnh mạch dạ dày – thực quản, khiến chúng giãn lớn và dễ vỡ. Lạm dụng rượu, nhiễm ký sinh trùng, nhiễm trùng nặng, stress kéo dài hoặc tăng áp lực nội ổ bụng cũng góp phần làm tăng nguy cơ vỡ.
Người bệnh có thể nôn ra máu, đi phân đen, da xanh xao, mệt mỏi, choáng váng. Nếu có bệnh nền xơ gan, các biểu hiện vàng da, cổ trướng, dễ bầm tím có thể đi kèm. Đây là dấu hiệu cảnh báo cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay lập tức.
Chẩn đoán dựa trên khai thác bệnh sử, khám lâm sàng và các xét nghiệm như nội soi đường tiêu hóa trên, chụp CT – MRI, siêu âm Doppler và xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan, mức độ mất máu và yếu tố đông máu.
Vỡ tĩnh mạch thực quản có thể dẫn đến tử vong nhanh nếu không cấp cứu kịp thời. Xuất huyết tiêu hóa ồ ạt khiến bệnh nhân thiếu máu nghiêm trọng, suy hô hấp, suy tim và suy đa cơ quan. Các y sĩ đa khoa cho biết về lâu dài, người bệnh có nguy cơ cao tiến triển bệnh não gan và tái xuất huyết do áp lực tĩnh mạch cửa tiếp tục tăng.
Mục tiêu phòng ngừa là giảm áp lực tĩnh mạch cửa và kiểm soát nguyên nhân nền. Người bệnh cần thăm khám định kỳ, đặc biệt khi mắc xơ gan; tuân thủ phác đồ điều trị; hạn chế rượu bia; tiêm phòng viêm gan; duy trì chế độ ăn lành mạnh và vận động phù hợp. Sau điều trị, nội soi thắt tĩnh mạch định kỳ giúp giảm nguy cơ tái chảy máu.
Bệnh có thể chữa khỏi nếu phát hiện sớm và áp dụng đúng phác đồ. Tuy nhiên, ở bệnh nhân xơ gan tiến triển, nguy cơ tái phát cao nếu không điều trị nguyên nhân. Phẫu thuật không phải lựa chọn đầu tiên mà chỉ dùng khi nội soi và thuốc không hiệu quả. Tỷ lệ tử vong phụ thuộc vào mức độ xơ gan, dao động từ 10% ở giai đoạn nhẹ đến 70% ở giai đoạn nặng sau lần xuất huyết đầu tiên.
